विश्व कीर्तिमानी गीतकार डा. डीआर उपाध्याय खनाल : नेपाली सिर्जनाको अन्तर्राष्ट्रिय गौरव

 

आरपी गैरे, १० जेठ , काठमाडौं । नेपाली सृजनात्मक प्रतिभाको क्षितिजमा जब हामी नजर दौडाउँछौं, तब एक विशेष नाम आफैँ अगाडि आउँछ—डा. डीआर उपाध्याय खनाल। बहुआयामिक सर्जक, विश्व कीर्तिमानी गीतकार, उपन्यासकार, कवि र चिन्तकको रूपमा चिनिएका उपाध्याय नेपाली मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक आकाशमा समेत चम्किएका एक उदात्त नक्षत्र हुन्। उनले सिर्जनाको बलमा देशको सान उच्च बनाएर संसारभरि नेपाली गीत, साहित्य र चेतनाको झन्डा फहराइरहेका छन्।

वीरगञ्जमा जन्मिएर त्रि–जुद्ध विद्यालय हुँदै भारतसम्मको विद्यावारिधिसम्मको शिक्षाको यात्रालाई उनले सिर्जनात्मक यात्रासँग जोडेर नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षितिजमा पुर्‍याएका छन्। प्रारम्भिक उमेरदेखि नै लेखन र संगीतमा रुचि राख्ने उपाध्यायको त्यो मोह पछि व्यावसायिक धर्म बन्यो। उनले १६ उपन्यास, ३६ वटा एल्बम, सयौं गीत तथा कविता र विविध शैलीका कृति सिर्जना गरेर आफ्नो कलमको धार देखाइसकेका छन्।

डा. उपाध्यायको सबभन्दा चमत्कारी उपलब्धि भनेको १५३ वटा विश्व कीर्तिमानी रेकर्डमा आफ्नो नाम लेखाउनु हो। गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड, बुक अफ अमेरिका, अष्ट्रेलिया, लन्डन युके लगायतका संस्थाबाट प्रमाणित यी कीर्तिमानहरू गीत, साहित्य, भाषा, संरचना र स्वरूपको दृष्टिले अत्यन्त मौलिक छन्। उदाहरणका लागि, साङ्केतिक भाषाको गीत, सबैभन्दा सानो तथा ठूलो गीत पुस्तक, तीनवटा सप्तकमा बनेको गीत, एकै दिनमा चारवटा गीत रेकर्ड गरिएका उदाहरणीय कीर्तिमान हुन्।

उनका गीतहरू केवल प्रेम, रोमान्स र विछोडमा सीमित छैनन्—त्योभन्दा पर, समाजको हरेक तहका आवाज बनेका छन्। छोरीको विदाई, महिला हिंसा, पर्यटन, योग, मजदुरको पीडा, किसानको श्रम र सामाजिक सन्देशले ओतप्रोत उनका गीतहरूले जनताको भावना बोलेका छन्। एउटा गीतमार्फत नारी–पुरुष सम्बन्धमा आदर र सुरक्षा कस्तो हुनु पर्छ भन्ने २८८ लाइनको गीतमार्फत सामाजिक जिम्मेवारी वहन गरेका छन्।

सिर्जनाको यस्तो चमत्कारी सामर्थ्य राख्ने उपाध्याय भन्छन्—“म सिर्जना आफूका लागि मात्र होइन, समाज र राष्ट्रका लागि गर्छु।” उनी सिर्जनालाई आत्मसन्तुष्टिको यात्रा मात्र होइन, सामाजिक परिवर्तनको साधन ठान्छन्। यही विश्वासले गर्दा उनका गीतहरू देशविदेशमा जनचेतनाका स्वर बनेर गुन्जिरहेका छन्।

उनीद्वारा रचित कृतिहरूमा ‘मझधार’, ‘कसुर’, ‘बज्रघात’, ‘स्वार्थी’, ‘अधुरो प्रेम’, ‘भाइरस लभ’, ‘अपवित्र छायाँ’ लगायतका उपन्यास पाठकमाझ लोकप्रिय छन्। उनका साहित्यिक संरचनामा मौलिक भाषा शैली, बिम्ब, प्रतीक, र सामाजिक यथार्थको सम्यक् समावेश पाइन्छ। डा. उपाध्यायले साहित्यलाई समाज परिवर्तनको शक्तिशाली औजार मानेका छन्।

सृजनाको विविधता र परिष्कृत प्रयोगमा निपुण उनले सरल भाषा र जन–जनको अनुभूतिलाई कलात्मक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्ने कौशल हासिल गरेका छन्। गीतकार सङ्घ नेपाल, दादा साहेब फाल्के अवार्ड, हिरो २०१९ लगायत अनेकन अवार्डबाट सम्मानित उपाध्यायले नेपाली सिर्जनालाई भारत, युके, अष्ट्रेलिया, अमेरिका लगायत विश्वका शक्तिशाली मञ्चमा प्रस्तुत गरिसकेका छन्।

अन्ततः, डा. डीआर उपाध्याय खनाल केवल एउटा नाम होइन, नेपाली गीत–साहित्यको एक जिउँदो इतिहास हुन्। उनका कीर्तिमान, कृति र कविताले भावी पुस्तालाई पनि सिर्जनशीलताको मार्ग देखाउनेछन्। उनलाई हेर्दा लाग्छ—सपना देख्ने मात्रै होइन, सपना साकार पार्ने हो भने शब्द, सुर र सोचको सम्मिश्रण चाहिन्छ। नेपाली सर्जकका रूपमा उनले जुन उचाइ छोएका छन्, त्यो केवल गर्वको विषय होइन—सम्पूर्ण नेपाली सिर्जना यात्राको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको साक्षी पनि हो।