राष्ट्रिय धान दिवसको सार्थकता

 

बद्री सिलवाल,

पृष्ठभूमि

१५ असार, काठमाडौं । नेपाल जस्तो कृषिप्रधान मुलुकमा धानलाई जीवन, संस्कार र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको बालीका रूपमा लिइन्छ । धान उत्पादनले मात्र नभई सामाजिक संस्कृतिमा समेत महत्त्व राख्छ । कृषिमा संलग्न अधिकांश जनसंख्या र मुलुकको ठूलो भूभागमा हुने धानखेतीका कारण यसले लाखौं किसान परिवारको जीविकोपार्जनलाई जोडेको छ । सहरदेखि गाउँसम्मका नेपालीहरूलाई जोड्ने असार १५ लाई परम्परागत रूपमा विशेष पर्वका रूपमा मनाउने चलन रहँदै आएको छ । सरकारले २०६१ सालदेखि असार १५ लाई ‘राष्ट्रिय धान दिवस’को रूपमा घोषणा गरेपछि यस पर्वले थप राष्ट्रिय मान्यता पाएको हो । यसका पछाडि नेपालको खाद्य सुरक्षामा धानको योगदान बढाउँदै आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने मूल उद्देश्य लुकेको छ ।

अवसर

धान दिवसले धानखेतीलाई मात्रै होइन, नेपालको कृषिसंस्कृतिलाई उजागर गर्ने प्लेटफर्मको काम गरेको छ । हरेक वर्ष धान दिवस मनाउँदा कृषकको महत्त्वलाई मुलुकले औपचारिक रूपमा सम्झन्छ र उत्पादन वृद्धि गर्ने सन्देश प्रसारण हुन्छ । साथै, परम्परागत र रैथाने धानका जातहरूबारे जनचेतना फैलाउने, कृषि पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने, स्थानीय परम्परालाई सम्मान दिने र नयाँ पुस्तालाई कृषिप्रतिको लगाव बढाउने अवसर यसले सिर्जना गरेको छ । हाल केही विद्यालयहरूले शैक्षिक भ्रमणमार्फत विद्यार्थीलाई रोपाइँको अभ्यास गराउने जस्ता कार्यक्रमले बालबालिकामा कृषिप्रतिको चासो बढाएको पाइन्छ । यो दिवसलाई कृषि मेला, उत्पादन प्रदर्शनी र विविध कार्यक्रमहरूसँग जोडेर मनाउँदा कृषक र सरोकारवालाबीच सहकार्यको वातावरण पनि बन्ने गरेको छ ।

चुनौतीहरू

यद्यपि धान दिवसको उद्देश्य उच्च भए पनि व्यवहारमा भने किसानका समस्या ज्यूँकात्यूँ छन् । धान उत्पादनमा प्रयोग हुने रैथाने बीउ प्रजातिहरू लोप हुँदै गएका छन् भने आयातित हाइब्रिड बीउ, रासायनिक मल र विषादीले परम्परागत खेतीप्रणाली विस्थापित गरिरहेको छ । यसले पर्यावरणीय सन्तुलन मात्र होइन, उपजको मौलिक स्वाद र पौष्टिकता पनि कमजोर पारेको छ । परम्परागत खेतीमा आधारित समुदायमा आधुनिक उपकरण तथा प्रविधि प्रयोगका लागि पर्याप्त स्रोत र ज्ञानको अभाव छ । मौसम परिवर्तन, वर्षाका अनियमितता, मलको अभाव, वन्यजन्तुबाट बालीको क्षति र कृषियोग्य भूमिको खण्डीकरण जस्ता समस्याले किसान निराश छन् । यस्तै, वैदेशिक रोजगारीतर्फ युवा आकर्षित हुँदा गाउँमा काम गर्ने जनशक्तिको अभावले धानखेतीको भविष्य नै संकटमा पारेको छ । सरकारी तहबाट पनि रैथाने बीउको संरक्षण, मलको सुनिश्चितता र सिंचाइको पहुँच विस्तारमा गम्भीरता नदेखिनुले चुनौती झनै बढाएको छ ।

समाधान र सुझाव

निजी, सहकारी र सरकारी तीनै क्षेत्रको साझेदारीमा कृषिमा सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । स्थानीय सरकारले ‘एक पालिका एक सहकारी’ अवधारणा लागू गरी किसानको उत्पादनलाई संगठित बजारसम्म पुर्‍याउने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । बाँझो जमिनलाई सामूहिक खेतीतर्फ ल्याउन उत्पादनसँग जोडिएको ‘कामका लागि खाद्यान्न’ नीति लागू गर्न सकिन्छ । कृषिमा नवप्रवर्तन ल्याउन, उत्पादनमा विविधता भर्न र स्थानीय स्तरमै प्रशोधन उद्योग स्थापना गरी मूल्यवृद्धि गर्ने रणनीति अवलम्बन गर्न जरुरी छ । परम्परागत ज्ञान, बीउ र खेतीपद्धतिको संरक्षण गर्दै आधुनिक प्रविधिलाई समय सापेक्षता अनुरूप आत्मसात गरेर मात्र दिगो कृषि विकास सम्भव हुन्छ । यसका लागि सरकारी अनुदान वितरणलाई प्रभावकारी, पारदर्शी र लक्षित बनाउनु अत्यावश्यक छ । साथै, विद्यालयस्तरदेखि नै कृषि शिक्षा प्रभावकारी रूपमा लागू गरेर नयाँ पुस्तालाई खेतीसँग जोड्ने दीर्घकालीन नीति बनाउनुपर्छ ।

निष्कर्ष

राष्ट्रिय धान दिवसको सार्थकता तभ रहन्छ, जब यसको उद्देश्य व्यवहारमै अवलम्बन गरिन्छ । केवल उत्सव र औपचारिकता भन्दा बाहिर निस्केर धान उत्पादन वृद्धि गर्ने वास्तविक कदम चालिए मात्र मुलुकको खाद्य सुरक्षामा आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्न सकिन्छ । आफ्नोपन जोगाउँदै आधुनिकतासँग मिलाएर अघि बढ्ने बाटो नै नेपालको धान खेतीको भविष्य सुरक्षित गर्ने भरपर्दो उपाय हो । धान दिवसले किसानलाई सम्मान गर्ने मात्र होइन, कृषिमा समृद्धिको सम्भावना पहिल्याउने माध्यम बन्नुपर्छ, ताकि हिलोमा पस्ने किसानको पसिना खेर नजाओस् र खाद्यान्न आत्मनिर्भर नेपालको सपना साकार होस् ।