शोकबीच आज हरितालिका तीज, मनाइँदैछ देशभर

डा डिआर उपाध्याय,

काठमाडौं ।आज नेपाली महिलाको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हरितालिका तीज देशभर मनाइँदैछ। तीज नेपाली चेलीहरूका लागि केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो माइती र चेलीबीचको आत्मीयता, भेटघाट, प्रेम, दुःख–सुख साटासाट र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसर पनि हो। हरेक वर्ष तीज आउँदा गाउँदेखि सहरसम्म छुट्टै रौनक देखिने गर्छ। रातो सारी, हरियो चुरा, पोते, गरगहना र मेहन्दीमा सजिएका महिलाहरू तीजका गीतमा रमाउँदै नाच्ने दृश्य नेपाली समाजको परिचित सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ। तर यस वर्षको तीजमा विगतका वर्षजस्तो उल्लास र उमंग भने देखिएको छैन। केही दिनअघिको बाढीपहिरोले पुर्‍याएको ठूलो जनधनको क्षति, परिवारका सदस्य गुमाएका आफन्तको पीडा, घरबास र सम्पत्ति गुमाएका नागरिकको दुःख तथा अझै पनि बेपत्ता रहेका मानिसको खोजीले समग्र समाजको मन भारी बनाएको छ। त्यसैले यस वर्ष तीजको रौनकभन्दा पीडाको अनुभूति बढी देखिएको छ।

प्रकृतिको विपत्तिले नेपाली समाजलाई शोकमा डुबाए पनि चेलीहरूले आफ्नो परम्परा र संस्कृतिलाई भने निरन्तरता दिइरहेका छन्। दुःखका बीच पनि तीज मनाउनु उनीहरूका लागि केवल रमाइलो गर्नु होइन, जीवनलाई निरन्तर अगाडि बढाउने सांस्कृतिक साहस पनि हो। विपत्तिले घर भत्काउन सक्छ, बाटो रोक्न सक्छ, सम्पत्ति खोस्न सक्छ तर पुस्तौँदेखि चल्दै आएको संस्कार र आत्मीयतालाई सजिलै मेटाउन सक्दैन। त्यसैले कतै सीमित रूपमा, कतै परिवारभित्रै र कतै सामाजिक दूरी तथा संयमताका साथ चेलीहरू तीज मनाइरहेका छन्। यसपटकको तीजमा नाचगान र मनोरञ्जनसँगै बाढीपहिरोपीडितप्रति सहानुभूति र सहयोगको भावना पनि जोडिएको देखिन्छ।

हरितालिका तीजको धार्मिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। परम्पराअनुसार विवाहित महिलाहरूले आफ्ना श्रीमान्को दीर्घायु, सुख–समृद्धि र पारिवारिक कल्याणको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्। अविवाहित महिलाहरूले पनि असल जीवनसाथीको कामना गर्दै तीजको व्रत र पूजाआजा गर्ने परम्परा छ। भगवान् शिव र पार्वतीको आराधनासँग जोडिएको तीजमा महिलाहरूले विशेष पूजा, उपवास र नाचगान गर्दै पर्व मनाउने गर्छन्। पछिल्लो समय तीजको धार्मिक अर्थसँगै यसको सामाजिक र सांस्कृतिक आयाम अझ फराकिलो बनेको छ। महिलाहरूले आफ्ना मनका कुरा गीतमार्फत व्यक्त गर्ने, समाजका विकृति र विसंगतिमाथि व्यंग्य गर्ने तथा आफ्ना अनुभव, पीडा र आकांक्षालाई सार्वजनिक गर्ने माध्यमका रूपमा पनि तीज विकसित भएको छ।

तीजको अर्को आकर्षण तीज गीत हुन्। हरेक वर्षजस्तै यस वर्ष पनि विभिन्न कलाकारका नयाँ–नयाँ तीज गीत सार्वजनिक भएका छन्। पहिलेका तीज गीतमा माइतीघरको सम्झना, दिदीबहिनीको आत्मीयता, श्रीमान्–सासूससुरासँगका अनुभव र पारिवारिक सम्बन्ध प्रमुख विषय हुन्थे। अहिलेका तीज गीतमा भने सामाजिक परिवर्तन, महिला अधिकार, वैदेशिक रोजगारी, प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, महँगी, राजनीति, बेरोजगारी र समसामयिक घटनासम्मका विषय समेटिन थालेका छन्। सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै तीज गीतको प्रभाव पनि घर–आँगनबाट मोबाइलको पर्दासम्म पुगेको छ। यद्यपि तीजको मौलिकता, सांस्कृतिक मर्यादा र सामाजिक सन्देशलाई जोगाउँदै नयाँ पुस्ताले यसलाई आधुनिक शैलीमा अगाडि बढाउनु आजको आवश्यकता हो।

आज राजधानीको पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा पनि तीजको विशेष चहलपहल छ। बिहानैदेखि भगवान् शिवको दर्शन तथा पूजाआजा गर्न आउने महिलाहरूको भिड लागेको छ। रातो सारी र विभिन्न प्रकारका गरगहनामा सजिएका महिलाहरू पशुपतिनाथ पुगेर पूजा, आराधना र दर्शन गरिरहेका छन्। शिव–पार्वतीको पूजा गर्दै आफ्नो पारिवारिक सुख, श्रीमान्को दीर्घायु तथा घरपरिवारको समृद्धिको कामना गर्ने महिलाहरूका कारण पशुपति क्षेत्र तीजको धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रजस्तै बनेको छ। भिडका बीच पनि यस वर्षको वातावरणमा विगतको जस्तो हर्षोल्लासभन्दा विपत्तिमा परेका परिवारप्रतिको चिन्ता र संवेदनशीलता मिसिएको अनुभूति हुन्छ।

समयसँगै तीज मनाउने शैली परिवर्तन हुँदै गएको छ। पहिले तीज माइतीघर जाने, दिदीबहिनी भेट्ने, दर खाने र आँगनमा गीत गाउँदै नाच्ने पर्वका रूपमा बढी केन्द्रित थियो। अहिले होटल, पार्टी प्यालेस, सामूहिक कार्यक्रम र सामाजिक सञ्जालसम्म तीजको विस्तार भएको छ। यससँगै तीजमा देखिने अत्यधिक खर्च, भड्किलो प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाबारे बहस पनि हुँदै आएको छ। पर्वको वास्तविक सुन्दरता महँगा कपडा, गरगहना र भोजमा होइन, आत्मीयता, प्रेम, सद्भाव र संस्कृतिको निरन्तरतामा छ भन्ने सन्देशलाई यसपटक अझ गम्भीरतापूर्वक आत्मसात् गर्नुपर्ने देखिन्छ।

यस वर्षको तीजले नेपाली समाजलाई एउटा महत्वपूर्ण कुरा सम्झाएको छ—खुसी मनाउनु अपराध होइन, तर अरूको दुःख बिर्सेर उत्सव मनाउनु मानवीय संवेदनाको विषय हो। त्यसैले यसपालि तीजलाई पीडितप्रतिको सहानुभूति, सहयोग र एकताको पर्वका रूपमा पनि मनाउन सकिन्छ। चेलीहरूले आफ्नो संस्कारलाई निरन्तरता दिँदै गर्दा बाढीपहिरोमा ज्यान गुमाउनेहरूप्रति श्रद्धाञ्जली, पीडित परिवारप्रति समवेदना र विस्थापितहरूका लागि सहयोगको हात बढाउनु तीजको सबैभन्दा सुन्दर सन्देश बन्न सक्छ।

तीज आखिर दुःख बिर्सेर क्षणभर हाँस्ने मात्र पर्व होइन, दुःखलाई गीतमा पोख्ने, मनको पीडा बाँड्ने र जीवनप्रतिको आशालाई जोगाइराख्ने पर्व पनि हो। त्यसैले यस वर्ष चेलीहरूको ओठमा तीजका गीत छन्, हातमा हरियो चुरा छन्, निधारमा रातो टीका छ, तर मनको एउटा कुनामा बाढीपहिरोमा ज्यान गुमाएका नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको सम्झना पनि छ। शोकबीच पनि संस्कृतिको दियो निभ्न नदिनु नेपाली चेलीहरूको जीवन्त परम्परा हो। यही संवेदना, आत्मीयता र एकताको उज्यालोले यस वर्षको हरितालिका तीजलाई विशेष बनाओस्।