जल पर्यटनसँगै कृषि क्षेत्रको विकास पनि नेपालका लागि उत्तिकै आवश्यक

चेत बहादुर खडका (गौतम)

नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले सम्पन्न मुलुक हो । हिमाल, नदी, ताल, झरना, हिमनदी र विविध भू–दृश्यले भरिएको नेपाल संसारकै आकर्षक पर्यटन गन्तव्य मानिन्छ । तर विडम्बना, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालले अझै आफ्नो जल पर्यटन क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकेको छैन । राज्यका नीति तथा कार्यक्रमहरूमा पर्यटनको चर्चा त हुने गर्छ, तर जल पर्यटनजस्तो सम्भावनायुक्त क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखिएको देखिँदैन । यही कारण नेपालले पाउन सक्ने आर्थिक, सामाजिक र रोजगारीका असंख्य अवसरहरू ओझेलमा परिरहेका छन् ।

नेपालको पर्यटन क्षेत्रको चर्चा गर्दा प्रायः हिमाल, पदयात्रा, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक सम्पदाको कुरा गरिन्छ । संसारभर नेपाललाई चिनाउने मुख्य आधार पनि यही बनेका छन् । तर आजको विश्व पर्यटनको स्वरूप बदलिँदै गएको छ । पर्यटकहरू अब केवल हिमाल हेर्न मात्र होइन, फरक अनुभव लिन यात्रा गर्छन् । यही सन्दर्भमा जल पर्यटन नेपालको नयाँ आर्थिक क्रान्तिको आधार बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो । तर सरकारले यसलाई अझै पनि गम्भीरतापूर्वक लिन सकेको छैन ।

नेपालका नदीहरू केवल पानी बग्ने प्राकृतिक स्रोत होइनन्, ती आर्थिक सम्भावनाका खुला ढोका हुन् । कोशी, गण्डकी, नारायणी, कर्णाली, त्रिशूली, भेरी जस्ता नदीहरूमा जलयात्रा, र्‍याफ्टिङ, क्रुज सेवा, मनोरञ्जनात्मक बोटिङ र पर्यटकीय पानी जहाज सञ्चालन गर्न सकिन्छ । पोखराको फेवाताल, बेगनास ताल, रूपाताल, चितवन क्षेत्रका नदी किनार, लुम्बिनी आसपासका जलक्षेत्र तथा तराईका विभिन्न तालहरूलाई व्यवस्थित गर्न सकियो भने हजारौँ पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ । तर यी सम्भावनाहरूलाई योजनाबद्ध ढंगले प्रयोग गर्ने राज्यको इच्छाशक्ति कमजोर देखिन्छ ।

आज संसारका धेरै मुलुकहरूले जल पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनाएका छन् । माल्दिभ्स, थाइल्याण्ड, स्विट्जरल्याण्ड, इटाली, दुबईजस्ता देशहरूले पानीसँग सम्बन्धित पर्यटनलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरेर अर्बौँ आम्दानी गरिरहेका छन् । नेपालसँग पनि त्यत्तिकै अद्वितीय प्राकृतिक सम्पदा छ । तर यहाँ न त दीर्घकालीन योजना छ, न पर्याप्त पूर्वाधार, न लगानीमैत्री वातावरण । निजी क्षेत्रले जोखिम मोलेर केही प्रयास गरिरहेको भए पनि सरकारी सहयोग अभावमा धेरै परियोजनाहरू अगाडि बढ्न सकेका छैनन् ।

नेपालमा जल पर्यटन सञ्चालन गर्नु सहज काम होइन । पानी जहाज वा बोट बिग्रिएपछि त्यसको मर्मत गर्न कठिन हुन्छ । आवश्यक उपकरण र पार्टपुर्जा देशभित्र उपलब्ध हुँदैनन् । विदेशबाट ल्याउनुपर्छ, जसले लागत अत्यधिक बढाउँछ । प्राविधिक जनशक्ति पनि अभावमै छन् । सरकारको स्पष्ट नीति नहुँदा व्यवसायीहरू कानुनी झन्झट र प्रशासनिक अन्योलमा समेत फसिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा निजी क्षेत्र एक्लैले यो क्षेत्रको विकास गर्न सक्दैन । राज्यले सहजीकरण, संरक्षण र प्रोत्साहन दिनु अपरिहार्य हुन्छ ।

जल पर्यटन केवल मनोरञ्जनको साधन होइन, यो बहुआयामिक आर्थिक गतिविधिको स्रोत हो । यदि पोखरा, चितवन, कोशी क्षेत्र, कर्णाली र नारायणी नदी आसपास जल पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्न सकियो भने होटल व्यवसाय, यातायात, स्थानीय हस्तकला, कृषि उत्पादन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र रोजगारीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ । स्थानीय युवाले आफ्नै ठाउँमा रोजगारी पाउन सक्छन् । विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ । गाउँका साना व्यवसायहरू चलायमान हुन्छन् । पर्यटनको लाभ केही सीमित शहरमा मात्र केन्द्रित नभई ग्रामीण क्षेत्रमा समेत फैलिन सक्छ ।

नेपालको अर्थतन्त्र अहिले कमजोर अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ । वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता बढ्दो छ । उत्पादन क्षेत्र कमजोर बन्दै गएको छ । युवाहरू अवसर खोज्दै विदेश पलायन भइरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा पर्यटन क्षेत्र नै नेपाललाई आर्थिक रूपमा उकास्न सक्ने सबैभन्दा बलियो माध्यम बन्न सक्छ । अझ जल पर्यटनले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ । तर यसको लागि सरकारले केवल भाषण होइन, व्यवहारिक योजना ल्याउनुपर्छ ।

पर्यटन विकासका लागि सबैभन्दा पहिले पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ । जल पर्यटनका लागि सुरक्षित घाट, आधुनिक बोट सेवा, मर्मत केन्द्र, ताल तथा नदी संरक्षण, सुरक्षा संयन्त्र, पर्यटक सूचना केन्द्र, होटल तथा यातायात पहुँच जस्ता संरचना निर्माण गर्नुपर्छ । नेपालमा अहिले यी अधिकांश कुरा अभावमै छन् । कतिपय स्थानमा सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सडक पहुँच छैन । कतै विद्युत् र सञ्चार सुविधा कमजोर छ । कतै सुरक्षा व्यवस्थापन अपर्याप्त छ । जबसम्म यी आधारभूत विषयमा राज्य गम्भीर हुँदैन, तबसम्म जल पर्यटनको विकास केवल भाषणमै सीमित रहनेछ ।

यससँगै वातावरण संरक्षण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण विषय हो । जल पर्यटनको विकास गर्ने नाममा नदी र ताल प्रदूषित हुने खतरा पनि रहन्छ । त्यसैले विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ । ताल तथा नदीको प्राकृतिक सौन्दर्य जोगाउँदै पर्यटन सञ्चालन गर्ने नीति अपनाउनुपर्छ । वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनलाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ । प्लास्टिक प्रदूषण नियन्त्रण, फोहोर व्यवस्थापन र जैविक विविधता संरक्षणलाई जल पर्यटनसँग जोड्नुपर्छ । दिगो पर्यटनको अवधारणा बिना दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुँदैन ।

नेपालमा पर्यटनको चर्चा हुँदा जल पर्यटन किन सधैं पछाडि पर्छ भन्ने प्रश्न गम्भीर छ । यसको मुख्य कारण राज्यको कमजोर दृष्टिकोण हो । नीति निर्माण तहमा अझै पनि परम्परागत सोच हाबी देखिन्छ । पर्यटनलाई केवल हिमाल र मन्दिरसँग जोडेर हेरिन्छ । जबकि आजको विश्व पर्यटन अनुभवमा आधारित छ । पानीसँग जोडिएका साहसिक गतिविधि, आरामदायी क्रुज यात्रा, प्राकृतिक मनोरञ्जन र जल खेलहरू विश्वभर लोकप्रिय बनिरहेका छन् । नेपालले समयमै यो परिवर्तन नबुझ्ने हो भने भविष्यका धेरै अवसर गुम्ने खतरा छ ।

जल पर्यटनसँगै कृषि क्षेत्रको विकास पनि नेपालका लागि उत्तिकै आवश्यक विषय हो । नेपाल कृषि प्रधान देश भनिए पनि कृषि अझै आधुनिक र उत्पादनमुखी बन्न सकेको छैन । अधिकांश किसान साना टुक्रे खेतीमा सीमित छन् । उत्पादन लागत बढी छ, बजार व्यवस्थापन कमजोर छ । यस्तो अवस्थामा सामूहिक लगानी र आधुनिक कृषि प्रणाली आवश्यक हुन्छ । सहकारी वा समूहगत खेतीमार्फत आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्न सकियो भने उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ । कृषि र पर्यटनलाई एकआपसमा जोड्न पनि सकिन्छ । उदाहरणका लागि, ग्रामीण पर्यटनसँग कृषि अनुभवलाई जोडेर नयाँ पर्यटन उत्पादन तयार गर्न सकिन्छ । यसले किसानको आय बढाउँछ र गाउँको अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ ।

शिक्षा क्षेत्रको अवस्था पनि चिन्ताजनक छ । आजको शिक्षा प्रणाली अझै धेरै हदसम्म सैद्धान्तिक छ । युवाहरूले प्रमाणपत्र त पाउँछन्, तर व्यवहारिक सीप पाउँदैनन् । परिणामतः बेरोजगारी बढिरहेको छ । पर्यटन, कृषि, उद्योग र प्रविधिसँग सम्बन्धित प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनु आजको आवश्यकता हो । जल पर्यटन सञ्चालन गर्न दक्ष प्राविधिक, गाइड, सुरक्षा जनशक्ति, मर्मत विशेषज्ञ र व्यवस्थापक आवश्यक पर्छन् । यदि राज्यले समयमै सीपमूलक शिक्षा विस्तार गर्न सकेन भने भविष्यका अवसरहरू पनि विदेशी जनशक्तिले ओगट्ने खतरा रहन्छ ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो समस्या सम्भावनाको अभाव होइन, व्यवस्थापनको कमजोरी हो । यहाँ प्राकृतिक स्रोत छन्, युवा जनशक्ति छ, भौगोलिक विविधता छ, सांस्कृतिक सम्पदा छ । तर दीर्घकालीन सोच र कार्यान्वयन क्षमता कमजोर छ । राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत अन्योल, भ्रष्टाचार र ढिलासुस्तीले विकासका धेरै सम्भावनाहरू रोकिएका छन् । जल पर्यटन क्षेत्र पनि यही समस्याको शिकार बनेको छ ।

राज्यले यदि साँच्चै आर्थिक विकास चाहन्छ भने पर्यटनलाई राष्ट्रिय रणनीतिक क्षेत्रको रूपमा हेर्नुपर्छ । त्यसमा पनि जल पर्यटनलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ । निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर लगानीको वातावरण बनाउनुपर्छ । विदेशी लगानी आकर्षित गर्न स्पष्ट नीति ल्याउनुपर्छ । ताल र नदी आसपासका क्षेत्रलाई पर्यटन विशेष क्षेत्र घोषणा गर्न सकिन्छ । पानी जहाज सञ्चालन, क्रुज सेवा, साहसिक जल खेल तथा पर्यावरणीय पर्यटनलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

आज आवश्यकता केवल सम्भावना देखाउने होइन, कार्यान्वयन गर्ने हो । नेपालमा धेरै योजना कागजमै सीमित छन् । राजनीतिक भाषणमा पर्यटनलाई देशको मेरुदण्ड भनिन्छ, तर बजेट र नीति निर्माणमा त्यो प्रतिबिम्बित हुँदैन । यदि सरकारले दीर्घकालीन दृष्टिकोणका साथ जल पर्यटन, कृषि र प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्यो भने नेपालको आर्थिक अवस्था परिवर्तन हुन धेरै समय लाग्ने छैन ।

नेपालको भविष्य केवल वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर भएर सुरक्षित हुँदैन । आफ्नै देशभित्र उत्पादन, रोजगारी र आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्नुपर्छ । जल पर्यटन त्यस्तो क्षेत्र हो जसले प्राकृतिक सम्पदाको उपयोग गर्दै आर्थिक समृद्धिको नयाँ मार्ग खोल्न सक्छ । पोखराका तालहरूमा व्यवस्थित जलयात्रा, चितवनका नदीमा पर्यटकीय क्रुज, कोशी क्षेत्रमा साहसिक जल खेल, हिमाली क्षेत्रमा विशेष जल अनुभव पर्यटन विकास गर्न सकियो भने नेपालले पर्यटनको नयाँ परिचय बनाउन सक्छ ।

सम्भावना विशाल छ, तर त्यसलाई यथार्थमा बदल्न राज्यको स्पष्ट दृष्टि, योजना र इच्छाशक्ति आवश्यक छ । अन्यथा नेपालका नदीहरू केवल बगिरहनेछन्, तर तिनले देशको अर्थतन्त्रलाई गति दिन सक्ने अवसर भने बगेर जानेछ । कुराकानीमा आधारित । खडकाः नेपाल उद्योग व्यापार महासंघका केन्द्रीय सचिव हुनुहुन्छ ।