अमुलको प्रेरणादेखि नेपालको दुग्ध सहकारी आन्दोलनको नेतृत्वसम्म पुग्न सफल अम्मर बहादुर कुँवरको प्रेरणादायी जीवनयात्रा

आरपी गैरे । अम्मर बहादुर कुँवर नेपालको दुग्ध सहकारी आन्दोलनका एक अथक अभियन्ता, सफल सहकारीकर्मी तथा किसानका सच्चा हितैषीका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। उहाँको जन्म विक्रम संवत् २०२१ साल भदौ ५ गते स्वर्गीय बुवा सन्त बहादुर कुँवर र स्वर्गीय माता पदमा कुमारी कुँवरको कोखबाट भएको हो। सामान्य कृषक परिवारमा जन्मिएर हुर्किनुभएका उहाँले बाल्यकालदेखि नै गाउँको वास्तविक जीवन, किसानको दुःख, पशुपालनको महत्व र श्रमको सम्मानलाई नजिकबाट अनुभव गर्नुभयो। यही अनुभवले उहाँभित्र समाजका लागि केही नयाँ गर्ने अठोट जागृत गरायो। जीवनको प्रारम्भिक चरणमा उहाँको परिवार लम्जुङको नेटा थानसिंह  हालको  मध्ये नेपाल नगरपालिकामा बसोबास गर्थ्यो। पछि बसाइँसराइ गर्दै उहाँहरू तनहुँ जिल्लाको व्यास नगरपालिका–१० डिही गाउँमा स्थायी रूपमा बसोबास गर्न पुग्नुभयो। यही भूमि उहाँको कर्मभूमि बन्यो र यहीँबाट उहाँले नेपालको दुग्ध सहकारी आन्दोलनमा ऐतिहासिक योगदान दिनुभयो।

उहाँको पारिवारिक जीवन पनि उत्तिकै सुखद र प्रेरणादायी रहेको छ। उहाँका एक श्रीमती दमन्ती कुँवर,  दुई छोरा भरत र उत्तम तथा एक छोरी मैना छन्। आफ्ना सन्तानप्रति उहाँ पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ। परिवारले सधैं सामाजिक काममा साथ दिएको र आफूले समाजका लागि काम गर्न सक्नुमा परिवारको ठूलो भूमिका रहेको उहाँ बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार सफलताको आधार केवल धनसम्पत्ति होइन, परिवारको विश्वास, सहयोग र नैतिक बल पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

अम्मर बहादुर कुँवरको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो मोड तब आयो जब उहाँले गाउँका किसानले उत्पादन गरेको दूध उचित मूल्यमा बिक्री गर्न नसकेको अवस्था नजिकबाट देख्नुभयो। किसानले बिहान बेलुका दुःख गरेर उत्पादन गरेको दूध बजारको अभावमा खेर जाने, उचित मूल्य नपाउने र बिचौलियाको भर पर्नुपर्ने अवस्थाले उहाँलाई गम्भीर बनायो। उहाँले यो समस्याको समाधान व्यक्तिगत प्रयासबाट सम्भव नभएको निष्कर्ष निकाल्नुभयो। त्यसपछि किसानलाई एउटै संस्थामा आबद्ध गरी सामूहिक रूपमा अघि बढाउने लक्ष्यका साथ सहकारी अभियान सुरु गर्नुभयो।

वि.सं. २०४५ सालमा उहाँ दुग्ध उत्पादक संस्थाको संस्थापक अध्यक्ष बन्नुभयो। त्यो समय सहकारीप्रति जनविश्वास त्यति बलियो थिएन। किसानहरू सहकारीमा आबद्ध हुन हिच्किचाउँथे। आर्थिक स्रोतको अभाव थियो। संस्थागत अनुभव पनि सीमित थियो। तर अम्मर बहादुर कुँवरले गाउँ–गाउँ पुगेर किसानलाई सहकारीको महत्व बुझाउनुभयो। सहकारी भनेको किसानकै संस्था हो, किसानकै भविष्य सुरक्षित गर्ने माध्यम हो भन्ने विश्वास दिलाउनुभयो। उहाँको अथक प्रयासले विस्तारै किसानहरू संगठित हुन थाले र सहकारी अभियानले गति लिन थाल्यो।

वि.सं. २०५३ सालमा उहाँ तनहुँ जिल्ला दुग्ध उत्पादक सहकारी संघ लिमिटेडको संस्थापक अध्यक्ष बन्नुभयो। यो केवल एउटा संस्था स्थापना गर्ने काम मात्र थिएन, जिल्लाभरका दुग्ध उत्पादक किसानलाई एउटै साझा लक्ष्यमा जोड्ने अभियान थियो। त्यसपछिको एक वर्षमै अर्थात् २०५४ साल साउन ६ गतेदेखि संघमार्फत दूधको नियमित संकलन, बिक्री तथा वितरण सुरु भयो। यो तनहुँ जिल्लाको दुग्ध व्यवसायका लागि एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि थियो। यसले किसानलाई आफ्नो उत्पादनको सुनिश्चित बजार दियो र नियमित आम्दानीको आधार तयार गरिदियो।

अम्मर बहादुर कुँवरको सोच केवल दूध बिक्रीमा सीमित थिएन। उहाँले दुग्ध व्यवसायलाई उद्योगमा रूपान्तरण गर्ने दूरदृष्टि राख्नुभयो। दूधबाट दही, मोही, घ्यू, पनिर लगायतका विभिन्न दुग्धजन्य उत्पादन निर्माण गर्दै व्यवसायलाई विविधीकरण गर्ने अभियान सुरु गर्नुभयो। यसले संस्थाको आर्थिक अवस्था मजबुत बनाउनुका साथै किसानको उत्पादनको मूल्यसमेत बढायो। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना भयो र स्थानीय उत्पादनप्रति उपभोक्ताको विश्वास बढ्न थाल्यो।

उहाँको नेतृत्वमा तनहुँ जिल्लाका छरिएर रहेका १९ वटा दुग्ध सहकारी संस्थालाई एउटै संरचनामा आबद्ध गरियो। एकद्वार प्रणाली लागू गर्दै जिल्लाभर उत्पादन भएको दूध एउटै व्यवस्थापन प्रणालीमार्फत संकलन, प्रशोधन र बिक्री गर्ने व्यवस्था मिलाइयो। यसले किसानलाई बिचौलियाको शोषणबाट मुक्त गरायो, मूल्यमा स्थायित्व ल्यायो र बजार व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनायो। आज पनि यो प्रणाली सहकारी व्यवस्थापनको सफल नमुनाका रूपमा हेरिन्छ।

वि.सं. २०५४ सालदेखि २०८२ सालसम्म निरन्तर दुग्ध व्यवसायी संघको अध्यक्षका रूपमा काम गर्नु उहाँको नेतृत्व क्षमताको प्रमाण हो। तीन दशकभन्दा लामो समय एउटै संस्थाको नेतृत्व गर्दै उहाँले पारदर्शिता, इमानदारी र किसानमुखी व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुभयो। उहाँका लागि नेतृत्व भनेको पद होइन, जिम्मेवारी थियो। त्यसैले उहाँले संस्थालाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठाएर किसानको साझा सम्पत्तिका रूपमा विकास गर्नुभयो।

जिल्लामा सफल नेतृत्वपछि उहाँको अनुभव राष्ट्रिय स्तरसम्म पुग्यो। वि.सं. २०५३ सालमै उहाँ केन्द्रीय दुग्ध सहकारी संघ लिमिटेडको सञ्चालक समिति सदस्य बन्नुभयो। त्यसपछि सचिव, वरिष्ठ उपाध्यक्ष हुँदै वि.सं. २०७९ सालमा संघको अध्यक्ष बन्न सफल हुनुभयो। यो यात्रा एउटा ग्रामीण किसानको प्रतिनिधि राष्ट्रिय नेतृत्वसम्म पुगेको गौरवपूर्ण इतिहास हो।

उहाँको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा भारतको गुजरातस्थित विश्वप्रसिद्ध अमुल डेरीबाट प्राप्त भएको थियो। वि.सं. २०५२ सालमा नेपाल सरकारको दुग्ध विकास बोर्डमार्फत उहाँलाई अमुल डेरी अवलोकन गर्ने अवसर मिल्यो। त्यहाँ लाखौं किसानले आफ्नै स्वामित्वमा विश्वस्तरीय सहकारी सञ्चालन गरिरहेको दृश्यले उहाँलाई गहिरो प्रभाव पार्यो। उहाँ भन्नुहुन्छ, “मैले अमुलमा देखेको सपना नेपालमा पनि साकार पार्ने अठोट गरें। त्यही प्रेरणाले मलाई आजसम्म निरन्तर अघि बढाइरहेको छ।” वास्तवमै अमुलबाट प्राप्त त्यो प्रेरणाले तनहुँको दुग्ध आन्दोलनलाई नयाँ दिशा दियो।

सफलताको यात्रा कहिल्यै सहज हुँदैन। अम्मर बहादुर कुँवरले पनि अनेकौँ चुनौतीहरूको सामना गर्नुभयो। आर्थिक अभाव, बजारको अनिश्चितता, किसानको अविश्वास, यातायातको समस्या, प्रविधिको कमी र व्यवस्थापनका जटिलताबीच उहाँ कहिल्यै निराश हुनुभएन। समस्या आएपछि समाधान खोज्ने उहाँको बानीले नै उहाँलाई सफल नेतृत्वकर्ताका रूपमा स्थापित गर्यो। उहाँको विश्वास छ कि संघर्ष नगरी कुनै परिवर्तन सम्भव हुँदैन।

उहाँ आफ्नो सफलतामा सरकारी निकायको योगदानलाई पनि उच्च सम्मानका साथ सम्झनुहुन्छ। तत्कालीन जिल्ला विकास समिति, व्यास नगरपालिका, जिल्ला पशु सेवा कार्यालय लगायतका निकायले गरेको सहयोगलाई उहाँले सधैं कृतज्ञताका साथ स्मरण गर्नुहुन्छ। विशेष गरी तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी जनार्दन नेपालको सहयोगलाई उहाँले आफ्नो यात्राको महत्वपूर्ण आधार मान्नुहुन्छ। सरकारी निकाय र सहकारीबीचको सहकार्यले नै धेरै काम सफल भएको उहाँको अनुभव छ।

दुग्ध क्षेत्रमा पुर्याएको अतुलनीय योगदानका कारण उहाँ विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संघ–संस्थाबाट सम्मानित भइसक्नुभएको छ। तर उहाँका लागि सबैभन्दा ठूलो सम्मान किसानको अनुहारमा देखिने खुसी हो। किसानले आफ्ना उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदा, उनीहरूको जीवनस्तर माथि उठ्दा र गाउँमा आर्थिक गतिविधि बढ्दा आफूले गरेको मेहनत सफल भएको अनुभूति हुने उहाँ बताउनुहुन्छ।

आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक युवाशक्तिको विदेश पलायन हो। यस विषयमा उहाँको धारणा स्पष्ट छ। उहाँका अनुसार नेपालमा सम्भावना छैन भन्ने होइन, सम्भावनालाई देख्ने दृष्टिकोणको अभाव छ। विदेशमा सिकेको सीप, अनुभव र अनुशासनलाई आफ्नै देशमा प्रयोग गर्न सके नेपालमा रोजगारीको पर्याप्त अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ। उहाँ युवालाई विदेशभन्दा स्वदेशमा उद्यम गर्न प्रेरित गर्नुहुन्छ। गाउँका बाँझा खेत, खाली गोठ र सुनसान बस्तीलाई पुनः जीवन्त बनाउन युवाको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुने उहाँको विश्वास छ।

उहाँले नेपाली समाजमा खानपानको संस्कृतिमा पनि परिवर्तन आवश्यक रहेको बताउनुहुन्छ। विवाह, भोज, सभा, गोष्ठी तथा विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रममा कोक, फेन्टा जस्ता विदेशी पेय पदार्थको सट्टा दही, मोही तथा अन्य दुग्धजन्य परिकारको प्रयोग गर्नुपर्ने उहाँको सुझाव छ। यसले नेपाली किसानको उत्पादनको बजार विस्तार हुने, स्वदेशी उद्योग बलियो बन्ने, स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने र विदेशी मुद्रा बचत हुने उहाँको तर्क छ। अहिले केही स्थानमा यस्तो अभ्यास सुरु भइसकेको देख्दा उहाँलाई निकै खुसी लागेको छ।

अम्मर बहादुर कुँवरको सबैभन्दा ठूलो सपना भनेको रित्तिँदै गएका नेपाली गाउँहरूलाई फेरि भरिभराउ बनाउनु हो। विदेश पलायनका कारण खाली भएका घर, बाँझिएका खेत, सुनसान बनेका विद्यालय र उजाडिएका गोठ देख्दा उहाँको मन दुःखी हुन्छ। उहाँ विश्वास गर्नुहुन्छ कि कृषि, पशुपालन, सहकारी र स्थानीय उद्योगलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर विकास गर्न सकियो भने गाउँमा पुनः समृद्धि फर्काउन सकिन्छ। उहाँको सम्पूर्ण जीवनयात्रा यही विश्वासको प्रमाण हो।

अम्मर बहादुर कुँवरको जीवनले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ—इच्छाशक्ति, इमानदारी, दूरदृष्टि र निरन्तर मेहनत भए सामान्य मानिसले पनि समाजमा असाधारण परिवर्तन ल्याउन सक्छ। एउटा सामान्य कृषक परिवारमा जन्मिएर हजारौं किसानको भविष्य बदल्ने अभियानको नेतृत्व गर्नु, सहकारी आन्दोलनलाई उद्योगमा रूपान्तरण गर्नु, राष्ट्रिय स्तरसम्म नेतृत्व सम्हाल्नु र आज पनि युवालाई स्वदेशमै सम्भावना खोज्न प्रेरित गरिरहनु उहाँको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। उहाँको संघर्ष, समर्पण र सेवाभावले नेपाली सहकारी आन्दोलनलाई मात्र होइन, समग्र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिएको छ। आगामी पुस्ताले उहाँको जीवनबाट प्रेरणा लिएर स्वदेशमै उत्पादन, उद्यम र आत्मनिर्भरताको मार्ग रोज्न सके उहाँले देखेको समृद्ध गाउँ र आत्मनिर्भर नेपालको सपना अवश्य साकार हुनेछ।