रामप्रसाद कोईरालाको संस्मरण ‘मेरी उनी र म’ भित्रको सत्य जसले पाठकलाई अन्तिम पानासम्म बाँधिराख्छ

आरपी गैरे,

काठमाडौं । कुनै–कुनै पुस्तक केवल पढिँदैनन्, बाँचिन्छन्। केही पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदा शब्दहरू मात्र होइन, आँसु, पीडा, माया, बिछोड र जीवनका कठोर सत्यहरू पनि एक–एक गर्दै पाठकको मनमा प्रवेश गर्छन्। लेखक रामप्रसाद कोईरालाको संस्मरण ‘मेरी उनी र म’ त्यस्तै दुर्लभ कृतिमध्ये एक हो। यो पुस्तक हातमा लिएपछि अन्तिम पानासम्म नपुगी छोड्न मन लाग्दैन, किनकि यसमा कल्पनाले होइन, जीवनले लेखेका सत्य कथाहरू छन्।

वि.सं. २०१० साल चैत २२ गते काठमाडौंमा जन्मिनुभएका रामप्रसाद कोईरालाको बाल्यकाल भने पाल्पाको हरियाली र प्राकृतिक सौन्दर्यबीच बित्यो। तर त्यो बाल्यकाल पूर्ण रूपमा सुखद थिएन। सानै उमेरमै जन्मदिने आमासँग छुट्टिनुपरेको पीडा र हजुरआमाको काखमा हुर्किएको जीवनले उहाँको व्यक्तित्व निर्माण गर्‍यो। हजुरआमाको माया, अनुशासन, त्याग र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणले उहाँको सम्पूर्ण जीवनलाई दिशा दियो। त्यही बाल्यकालका अनुभूतिहरू नै पछि उहाँको लेखनीका सबैभन्दा बलिया आधार बने।

पेसाले इन्जिनियर रहेका कोईरालाले नेपाल सरकारअन्तर्गत खानेपानी तथा सरसफाइ क्षेत्रमा विशेषज्ञका रूपमा सेवा प्रारम्भ गर्नुभयो। त्यसपछि संयुक्त राष्ट्रसंघीय स्वयंसेवकका रूपमा लाओस पुग्नुभयो। त्यसपछि भने उहाँको व्यावसायिक यात्रा विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा फैलियो। भियतनाम, इन्डोनेसिया, टिमोर–लेस्टे, एरिट्रिया र सुडानमा करिब तीन दशकभन्दा बढी समय काम गर्दै उहाँले बालबालिकाको विकास, खानेपानी र सरसफाइका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिनुभयो।

युनिसेफमा कार्यरत रहँदा उहाँले एउटा गहिरो सत्य अनुभूति गर्नुभयो। बाल्यकालमा आफ्नी हजुरआमाले सिकाएका जीवनका सामान्य तर अमूल्य शिक्षाहरू नै विश्वव्यापी बाल संरक्षण र विकासका आधारभूत सिद्धान्तसँग मिल्दाजुल्दा रहेछन्। यही अनुभूतिले उहाँलाई आफ्नो जीवनकथा लेख्न प्रेरित गर्‍यो। सेवानिवृत्तिपछि आफ्ना अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणा बन्न सकून् भन्ने उद्देश्यले उहाँले सन् २०२२ मा ‘मेरी उनी र म’ प्रकाशित गर्नुभयो।

तर पहिलो पुस्तक प्रकाशित भएपछि जीवनले फेरि अर्को ढोका खोल्यो। आफ्नी सानिमामार्फत उहाँले आफ्नी आमाको जीवनका यस्ता दर्दनाक सत्यहरू थाहा पाउनुभयो, जसले उहाँ स्वयंलाई स्तब्ध बनायो। आफूले नगरेको अपराधको आरोप, दुई वर्षको जेल जीवन, समाजको अविश्वास र नियतिले दिएको निर्मम सजाय—यी सबै घटनाले एउटा आमाको जीवन कसरी चिरिएको थियो भन्ने सत्य विस्तारै उजागर भयो। लेखकले त्यसपछि आफ्नै जीवनका बिर्सिएका घाउहरू फेरि एकपटक छोएर पाठकसामु राख्नुभयो।

यस पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको सत्यता हो। यहाँ कुनै कृत्रिम नाटकीयता छैन। घटनाहरू जति साधारण देखिन्छन्, तिनको भावनात्मक गहिराइ त्यति नै असाधारण छ। आमा, सन्तान र हजुरआमाबीचको अदृश्य प्रेम, बिछोडको पीडा र समयले दिएको परीक्षा यति स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ कि पाठक आफैँ त्यो परिवारको सदस्य बनेको अनुभूति गर्न थाल्छ।

लेखकले केवल विगतलाई सम्झनुभएको छैन, वर्तमानलाई पनि आत्मीयतापूर्वक नियाल्नुभएको छ। उहाँकी छोरी अपर्णा जन्मदेखि नै कानले सुन्न नसक्ने हुनुहुन्छ। तर त्यसलाई कमजोरी होइन, जीवनको एउटा जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार्दै उहाँले छोरीलाई उत्कृष्ट अवसर उपलब्ध गराउने उद्देश्यले परिवारसहित अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा बसोबास गर्नुभएको छ। यस प्रसङ्गले लेखकको संवेदनशील पितृत्वलाई पनि उत्तिकै उजागर गर्छ।

रामप्रसाद कोईरालाको लेखन शैली सरल छ, तर अत्यन्त प्रभावशाली। उहाँले कठिन भावनालाई पनि सहज भाषामा व्यक्त गर्नुभएको छ। कुनै पनि प्रसङ्ग अनावश्यक रूपमा तन्किएको छैन, तर प्रत्येक अध्यायले पाठकको मनमा गहिरो छाप छोड्छ। यही कारण पुस्तक पढ्न थालेपछि बीचमै रोक्ने मन लाग्दैन। एउटा घटनाले अर्को घटनाको ढोका खोल्दै लैजान्छ र पाठक अन्तिम पानासम्म लेखकसँगै यात्रा गरिरहन्छ।

काठमाडौंमा आयोजित विशेष समारोहमा पूर्व मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष खिलराज रेग्मीको हातबाट यस पुस्तकको विमोचन हुनु आफैंमा यसको साहित्यिक महत्वको प्रमाण हो। यो कृति केवल एउटा संस्मरण मात्र होइन, नेपाली समाजको एउटा युग, एउटा परिवारको संघर्ष र आमाको मौन बलिदानको जीवन्त दस्तावेज पनि हो।

आजका पुस्ताले सफलता देख्छन्, तर त्यस सफलतापछाडि लुकेका आँसुहरू कमै देख्छन्। ‘मेरी उनी र म’ ले त्यही अदृश्य संसारलाई उजागर गर्छ। यसले सिकाउँछ—जीवनमा प्राप्त हरेक उपलब्धिको जगमा कसैको त्याग, कसैको माया र कसैको मौन पीडा लुकेको हुन्छ।

रामप्रसाद कोईरालाको यो कृति नेपाली संस्मरण साहित्यमा एउटा सशक्त र संवेदनशील योगदान हो। उहाँको कलममा जीवनको सत्य बोल्ने साहस छ, पीडालाई शब्दमा बदल्ने क्षमता छ र पाठकको मनलाई छोएर लामो समयसम्म सोच्न बाध्य पार्ने शक्ति छ। यही कारण यो पुस्तक केवल पढ्ने पुस्तक होइन, महसुस गर्ने पुस्तक बनेको छ।