वरिष्ठ साहित्यकार, गीतकार तथा संगीतकार अमर बान्तुको जीवनयात्रा

काठमाडौं । नेपाली साहित्य, गीत–संगीत र कला क्षेत्रका परिचित तथा सम्मानित व्यक्तित्व  अमर बान्तु नेपाली समाजमा सिर्जनशीलता, संवेदनशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वको एक सशक्त उदाहरणका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। साहित्य, कला र संगीतलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभई समाज परिवर्तनको चेतनाशील औजारका रूपमा प्रयोग गर्दै आउनुभएका बान्तुले आफ्नो जीवनका पाँच दशकभन्दा बढी समय सिर्जना, साधना र समाजसेवामा समर्पित गर्नुभएको छ। उहाँको व्यक्तित्व बहुआयामिक छ। उहाँ एक सफल साहित्यकार, लोकप्रिय गीतकार, संगीतप्रेमी, सामाजिक अभियन्ता तथा सांस्कृतिक अभियन्ता हुनुहुन्छ। जीवनभर नेपाली भाषा, साहित्य र संगीतको विकासमा योगदान पुर्‍याउँदै आउनुभएका  अमर  बान्तु आज पनि उत्तिकै सक्रिय र ऊर्जाशील देखिनुहुन्छ।

भोजपुर जिल्लाको पश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित साविकको ग्रामीण परिवेशमा रहेको टेम्केमैयुङ गाउँपालिका–४ मा २०२३ सालमा उहाँको जन्म भएको हो। पिता लक्ष्मीप्रसाद राई र माता स्वर्गीय वृन्दालक्ष्मी राईको कोखबाट जन्मनुभएका  अमर बान्तुको बाल्यकाल सामान्य ग्रामीण परिवेशमै बित्यो। गाउँको प्राकृतिक सौन्दर्य, पहाडी जीवनशैली, समाजका विविध पक्ष र मानिसका सुख–दुःखका कथाहरूले उहाँको बालमनलाई सानैदेखि प्रभावित बनाएको थियो। यही परिवेशले उहाँभित्र साहित्य, कला र संगीतप्रतिको गहिरो रुचि विकास गरायो।

बाल्यकालदेखि नै गीत गुनगुनाउने, कविता लेख्ने र सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी हुने उहाँको बानी थियो। विद्यालय जीवनमा पढ्दै गर्दा नै उहाँ जनवादी तथा चेतनामूलक गीतहरूबाट निकै प्रभावित हुनुभयो। विशेषगरी जनगायक रामेश र चर्चित गायक जेबी टुहुरेका गीतहरूले उहाँको मनमा गहिरो प्रभाव छोडे। आमा दिदी बहिनी हो तथा बसाइँ हिँड्नेको ताँतीले जस्ता गीतहरूले नेपाली समाजका यथार्थ चित्रण गरेका कारण उहाँ ती गीतहरूप्रति विशेष आकर्षित हुनुभएको थियो। त्यसैगरी गाउँ गाउँबाट उठ, बस्ती बस्तीबाट उठ जस्ता जागरणमूलक गीतहरूले उहाँलाई सामाजिक चेतना र परिवर्तनको पक्षमा उभिन प्रेरित गरे।

शिक्षा हासिल गर्ने क्रममा पनि उहाँ साहित्य, संगीत र कलाका गतिविधिमा निरन्तर सक्रिय रहनुभयो। विद्यालय र कलेजका कार्यक्रममा कविता वाचन, गीत प्रस्तुति तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुँदा उहाँको प्रतिभाले थप निखार पायो। सिर्जनाप्रतिको यही लगावले पछि उहाँलाई साहित्य र संगीतको क्षेत्रमा स्थापित गरायो।

अमर बान्तुको सिर्जनात्मक यात्रा निकै समृद्ध र उल्लेखनीय छ। उहाँले नेपाली गीत–संगीत क्षेत्रमा अनेकौं कालजयी सिर्जनाहरू दिनुभएको छ। उहाँका   अमर  भावना–१ र  अमर भावना–२ जस्ता एल्बमहरू श्रोतामाझ लोकप्रिय छन्। त्यसैगरी आमा एल्बमले मातृत्वको भावना र परिवारप्रतिको संवेदनशील सम्बन्धलाई कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गरेको छ। प्रदेशीका कथा एल्बमले वैदेशिक रोजगारका कारण परिवार र समाजमा उत्पन्न हुने पीडा, विछोड र संघर्षका कथालाई मार्मिक ढंगले उजागर गरेको छ। तिम्रै परवाह लगायत दर्जनौं गीतहरू नेपाली संगीतप्रेमीहरूको मनमा बस्न सफल भएका छन्।

गीत–संगीतसँगै उहाँ साहित्य सिर्जनामा पनि उत्तिकै सक्रिय रहनुभएको छ। उहाँका गीत तथा कविता संग्रहहरू प्रकाशित छन्। उहाँको सिर्जनामा जीवनका यथार्थ पक्ष, मानवीय संवेदना, सामाजिक विकृति, प्रेम, पीडा, संघर्ष, देशप्रेम र आशाका भावहरू प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएका पाइन्छन्। साहित्यलाई समाजको ऐना मान्ने उहाँ आफ्ना रचनामार्फत समाजका विकृति र विसंगतिमाथि प्रश्न उठाउनुहुन्छ भने सकारात्मक परिवर्तनको सन्देश पनि दिनुहुन्छ।

उहाँको विचारमा साहित्य र कला केवल शब्द वा मनोरञ्जनको विषय होइन, यो समाजलाई सही दिशामा डोर्‍याउने शक्तिशाली माध्यम हो। जीवनका अनुभव, भोगाइ र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वले उहाँका सिर्जनालाई अझ गहिरो र प्रभावशाली बनाएको छ। उहाँले जीवनलाई परिभाषा गर्न निकै कठिन विषय मान्नुहुन्छ। उहाँका अनुसार जीवनको परिभाषा अत्यन्त बृहत् छ। मानिसले जीवनलाई जति बुझ्न खोजे पनि त्यो अझै गहिरो हुँदै जान्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ, “सुख त जीवनको पाहुना मात्र हो, दुःख जीवनको अभिन्न अंग हो।” यही दर्शनले उहाँलाई जीवनका अनेक संघर्षबीच पनि निरन्तर अघि बढ्न प्रेरित गरेको छ।

साहित्य र संगीत क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उहाँले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान र पुरस्कारहरू प्राप्त गर्नुभएको छ। नेपाली संगीत क्षेत्रकै प्रतिष्ठित पुरस्कारमध्ये एक नातिकाजी संगीत पुरस्कार उहाँले पूर्वराष्ट्रपति  बिद्यादेबी भण्डारीको  हातबाट प्राप्त गर्नुभएको थियो। यो सम्मान उहाँको दशकौं लामो संगीत साधनाको महत्वपूर्ण कदर थियो। त्यसैगरी उहाँलाई पूर्वराष्ट्रपति  डा रामवरण यादवबाट  अभिनन्दन गरिएको थियो। यी सम्मानहरूले उहाँको सिर्जनात्मक योगदान र सामाजिक प्रतिष्ठालाई अझ उचाइमा पुर्‍याएका छन्।

अमर बान्तु केवल साहित्य र संगीतका साधक मात्र होइन, सामाजिक क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सक्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक तथा साहित्यिक संस्थाहरूमा आबद्ध भई उहाँले समाजसेवामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। समाजमा चेतना, शिक्षा, संस्कृतिको संरक्षण तथा युवा पुस्तालाई सिर्जनात्मक मार्गमा प्रेरित गर्ने कार्यमा उहाँ निरन्तर लागिरहनुभएको छ। उहाँका लागि समाजसेवा र सिर्जना एकअर्काका पूरक विषय हुन्।

हाल उहाँ नेपाल गीतकार संघको केन्द्रीय सल्लाहकारका रूपमा सक्रिय हुनुहुन्छ। गीतकारहरूको हकहित, नेपाली गीत–संगीतको विकास तथा नयाँ प्रतिभाको प्रोत्साहनका लागि उहाँले महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आउनुभएको छ। आफ्नो लामो अनुभवलाई नयाँ पुस्तासँग बाँड्दै उहाँ सिर्जनशील युवाहरूलाई मार्गदर्शन गरिरहनुभएको छ।

समकालीन साहित्य र कलाक्षेत्रबारे उहाँको दृष्टिकोण निकै गम्भीर छ। उहाँका अनुसार विगतमा समाजले कलाकार र साहित्यकारलाई खोज्थ्यो, उनीहरूका सिर्जनाको प्रतीक्षा गर्थ्यो। तर अहिले परिस्थिति केही उल्टो भएको छ। उहाँ दुःख व्यक्त गर्दै भन्नुहुन्छ, “पहिले भीडले साहित्यकार र कलाकार खोज्थ्यो, अहिले साहित्यकार र कलाकारले भीड खोजिरहेका छन्।” उहाँको विचारमा प्रविधिको तीव्र विकास, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र बजारमुखी संस्कृतिका कारण सिर्जनात्मक क्षेत्रले नयाँ चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। गुणस्तरीय सिर्जनाभन्दा प्रचारमुखी प्रवृत्ति बढ्दै जानु चिन्ताको विषय भएको उहाँ बताउनुहुन्छ।

यद्यपि चुनौतीहरूका बीच पनि उहाँ आशावादी हुनुहुन्छ। नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संगीतको भविष्य उज्ज्वल रहेको विश्वास उहाँमा छ। सिर्जनशीलता कहिल्यै समाप्त नहुने र सच्चा कलाकारले सधैं समाजमा आफ्नो स्थान बनाउने उहाँको धारणा छ। उहाँ नयाँ पुस्तालाई निरन्तर अध्ययन, साधना र अनुशासनमार्फत सिर्जनात्मक क्षेत्रमा लाग्न प्रेरित गर्नुहुन्छ।

अमर बान्तुको जीवन एउटा साधारण ग्रामीण बालकदेखि राष्ट्रिय स्तरका साहित्यकार, गीतकार र संगीतकर्मी बन्न सफल व्यक्तित्वको प्रेरणादायी कथा हो। संघर्ष, साधना, समर्पण र सिर्जनाको निरन्तर यात्राले उहाँलाई आजको स्थानमा पुर्‍याएको हो। उहाँका गीतहरूले हजारौं श्रोताको मन छोएका छन्, उहाँका कविताले अनेक पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाएका छन् र उहाँका सामाजिक योगदानहरूले धेरै मानिसलाई प्रेरणा दिएका छन्।

आज  अमर बान्तु नेपाली साहित्य, कला र संगीतको क्षेत्रमा एउटा सम्मानित नाम मात्र होइन, एक विचार, एक चेतना र एक प्रेरणा बनेर उभिनुभएको छ। उहाँको जीवनले देखाएको बाटोले आगामी पुस्तालाई सिर्जना, संस्कृति र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबोध सिकाइरहनेछ। नेपाली साहित्य र संगीतको इतिहासमा उहाँको योगदान सधैं स्मरणीय रहनेछ।